Brama Portowa to taki szczeciński „punkt orientacyjny”, który zna każdy, nawet jeśli nigdy nie wchodził do środka. Stoi w samym ruchliwym sercu miasta, przy pl. Brama Portowa, na styku ważnych ulic i tras. I robi to, co lubią najlepsze zabytki: wygląda dostojnie, a jednocześnie opowiada historię bez słów (chociaż akurat ona ma też napis).
Brama Portowa w Szczecinie – zabytek, który został po twierdzy
Brama Portowa powstała w XVIII wieku, w czasach, gdy Szczecin był miastem-twierdzą. Jej budowę zainicjowano po decyzji króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I. Prace ruszyły w 1724 roku, a sama brama powstawała w latach 1725–1727. To nie była „ozdoba miasta”, tylko element fortyfikacji i kontrolowany wjazd do Szczecina.
Co ważne: to jedna z dwóch bram, które zostały po osiemnastowiecznych umocnieniach. Drugą jest Brama Królewska. Reszta systemu obronnego zniknęła z mapy, gdy miasto zaczęło rosnąć i potrzebowało przestrzeni, a nie fos i rawelinów.
Zewnętrzny przepych i „miejski” kontrast
Brama Portowa jest barokowa, ale nie w znaczeniu „ładne zawijasy”. Tu barok pracuje jak propaganda. Budowla ma plan wydłużonego prostokąta ze sklepionym przejazdem. Najciekawsze są dwie elewacje: zewnętrzna i wewnętrzna, od strony miasta. Ta „miejska” jest bardziej okazała, bo miała robić wrażenie na wjeżdżających.
Na bramie widnieją symbole królewskie i państwowe. Zobaczysz kartusz z monogramem króla Fryderyka Wilhelma I. Pojawia się też orzeł, który trzyma w szponach miecz i berło (czytelny komunikat, kto tu rządzi). Nad tym wszystkim są szczyty bramy i bogata dekoracja rzeźbiarska, która do dziś robi robotę, nawet w deszczu i przy tramwajach.
Gerhard Cornelius i barokowa brama forteczna na Pomorzu
Za projekt odpowiada Gerhard Cornelius von Walrave (spotkasz też zapis „van Wallrawe”). To nazwisko ważne, bo brama nie jest przypadkową miejską bramką, tylko dopracowaną budowlą forteczną. Właśnie dlatego w opisach często pojawia się określenie: najbardziej okazała barokowa brama forteczna na Pomorzu Zachodnim. I nie jest to przesada, gdy staniesz pod nią i spojrzysz na detale.
Przy budowie działał też mistrz murarski Hans Jürgen Reinecke z Magdeburga. Materiały? Konkrety. Ściany i sklepienia są murowane z cegły, a elewacje i rzeźby wykonano z piaskowca sprowadzanego z Pirny w Saksonii. To właśnie ten piaskowiec „niesie” cały barokowy teatr form.
Co oznaczają rzeźby i łaciński napis
Brama Portowa to jedna wielka opowieść zakodowana w symbolach. Jest tu łaciński napis, który uzasadnia prawa Prus do Szczecina i wspomina o pozyskaniu Księstwa Szczecińskiego „mocą układów” oraz za odpowiednią cenę. Brzmi sucho, ale chodzi o pokaz siły i legalności w jednym.
Są też elementy bardziej „lokalne”. W górnej strefie zobaczysz Viadrusa, boga rzeki Odry, spoglądającego na relief z panoramą Szczecina. To fajny detal, bo nagle twierdza i polityka dostają szczeciński akcent: Odra, port, miasto.
Berliner Tor, czyli kiedy brama zmieniała imię
Historycznie to nie zawsze była „Brama Portowa”. W dokumentach przewija się jako Berliner Tor, czyli Brama Berlińska. Wcześniej bywała nazywana Brandenburską. Zmiana nazwy miała sens praktyczny: prowadziła tędy droga w kierunku Berlina. Szczecin był wtedy miastem strategicznym, a bramy nie miały tylko zdobić, ale porządkować ruch i kontrolować wejścia.
Amfitryta, której już nie ma
Jest jeszcze jedna historia, którą starsze opowieści lubią przypominać. W 1902 roku przed Bramą Portową stanęła fontanna z Amfitrytą, autorstwa Reinholda Felderhoffa. To była neobarokowa realizacja z rozmachem. Przetrwała do 1932 roku, kiedy ją usunięto, między innymi przez zmiany komunikacyjne w tej części miasta. Dziś brzmi to jak klasyk Szczecina: „ładne, ale przeszkadzało”.
Wojna, Las Arkoński i powrót szczytów bramy
W 1942 roku, z obawy przed nalotami, rozebrano najbardziej narażone elementy dekoracji na szczytach bramy. Żeby je uratować, ukryto je w Lesie Arkońskim. Po wojnie udało się je odzyskać i w 1957 roku zmontowano je ponownie. Pracami kierował szczeciński rzeźbiarz Sławomir Lewiński. Dzięki temu brama zachowała bogatą dekorację rzeźbiarską, a nie tylko „goły” przejazd.
Rejestr zabytków i dzisiejsze życie Bramy Portowej
Brama Portowa jest wpisana do rejestru zabytków (wpis z 1954 roku). I dobrze, bo to obiekt, który łatwo byłoby „zgubić” w miejskim pędzie. Zwłaszcza że stoi w miejscu, gdzie Szczecin jest głośny, szybki i wiecznie w drodze.
Dziś brama nie pełni roli obronnej, wiadomo. Zyskała za to funkcje miejskie i kulturalne, które pasują do jej charakteru. To budowla, która przetrwała rozbiórki fortyfikacji, wojenne zagrożenia i komunikacyjne rewolucje. A mimo to nadal stoi i przypomina, że Szczecin nie zaczął się od nowoczesnych biurowców.
Brama Portowa w Szczecinie – jak ją oglądać „na spokojnie”
Najlepszy moment? Rano albo późnym popołudniem, gdy światło łapie rzeźby i reliefy. Stań raz od strony miasta, raz od strony „zewnętrznej”. Zobaczysz, że to nie jest symetryczna ciekawostka, tylko przemyślany komunikat. I jeśli masz chwilę, poszukaj Viadrusa oraz monogramu króla Fryderyka Wilhelma. Nagle ta barokowa brama staje się czytelna jak plakat.
Brama Portowa to encyklopedia miasta w kamieniu. Bez lania wody. Za to z historią, którą naprawdę widać.
